Họa sĩ Phan Cẩm Thượng: Lăng miếu cổ bị tàn phá nhanh

Nhà tường đất., mái ngói âm dương - một kiểu kiến trúc cổ truyền của người Mông Hoa.

Đình, chùa, lăng, miếu... cổ của ta hiện nay còn khá nhiều, nhưng tốc độ bị tàn phá lại quá nhanh. Nhiều cái gần như bị bỏ hoang, nhiều cái dường như đang được bảo vệ, trùng tu, nhưng thực ra lại là bị làm hỏng.

Một vài trong rất nhiều ví dụ: Lăng bà Thái phi Ngọc Diệu (ở Thanh Hoá) có từ thế kỷ 18, có khoảng 10 pho tượng đá rất đẹp nhưng nay đã bị đổ nát gần hết. Huyện Hiệp Hoà (Bắc Giang) có khoảng 7 cái lăng thời Hậu Lê, kiến trúc và điêu khắc rất đẹp đang trong quá trình bị huỷ hoại, nhiều khả năng sẽ mất dần mất mòn. Đình Cao Thượng (Hà Bắc) cũng là một đình cổ rất đẹp, có từ thế kỷ 17, nhưng giờ cũng trong cảnh đổ nát, hoang tàn. Chùa Diềm (Bắc Ninh) cũng có từ thế kỷ 17, những bức tượng rất đẹp ở đây có khả năng sẽ bị hỏng hết trong ngày một ngày hai vì chùa đang trong tình trạng ẩm thấp, mục nát. Đền Trấn Vũ (Gia Lâm) có rất nhiều tượng đất, đặc biệt là có một pho tượng đồng to rất đẹp, kích cỡ bằng pho tượng đồng ở chùa Trấn Vũ (Hà Nội). Tượng đồng thếp vàng, nhưng nay lớp vàng đã bị mất hết do khi tu sửa, địa phương đã thuê cạo hết lớp vàng này.

Đó là chưa kể đến rất nhiều công trình kiến trúc cổ kính, linh thiêng của ta nay đã "bị trùng tu"... như mới. Chùa chiền của ta đồng thời cũng là nơi ở của các sư sãi, nhưng hiện nay lối sống của họ cũng đã hiện đại hoá, dẫn đến những thay đổi trong cách bài trí chùa. Tôi hoàn toàn không có ý kiến gì về lối sống của các tăng ni, sư sãi, tuy nhiên việc trang trí chùa loè loẹt, lát gạch hoa Trung Quốc, dùng đèn toé nhiều màu, hoa nylon, quả nhựa... thì đang làm hỏng chùa, xa rời tinh thần Phật giáo là giản dị, không đắm chìm trong thanh sắc.

Một vấn đề nữa của chùa là tượng. Tượng phật cổ thì bị sơn trát bừa bãi. Nhiều tượng mới làm bằng ximăng trắng, hoặc làm quá to, phá vỡ cảnh quan chung. Có nơi phật tử cúng dường những lọ lục bình Trung Quốc xanh xanh đỏ đỏ, cao đến mấy mét. Có ngôi đình ở Nam Định được cúng dường mộât hòn non bộ choán cả... mặt tiền của đình. Bản thân các công ty phục chế của Nhà nước cũng góp phần phá hoại di tích nghiêm trọng mà địa phương, người dân nhiều khi rất bất bình nhưng cũng không can thiệp được.

Một ví dụ: Chùa Dâu (Bắc Ninh) có một bức đại tự cổ, lớn, rất đẹp, khi bị trùng tu tấm đại tự này đã bị lấy đi mất, thay vào đó là một tấm đại tự mới mà người làm nó là một người thợ mộc không biết một chữ Nho nào.

Nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu.

Nhạc sĩ Vũ Nhật Tân: Hát xẩm đã gần như bặt bóng

Hát xẩm là một trong những nghệ thuật hát rong của người Việt xưa, đặc biệt Bắc Bộ và rất có "hồn Việt". Nó là một loại hình nghệ thuật rất độc đáo, xuất xứ từ nông thôn nhưng lại mang đặc thù của đô thị vì địa bàn hoạt động chính của nó là ở các đô thị. Người nghệ nhân hát xẩm không những phải có giọng hay, phải nắm được các làn điệu, mà phải chơi được đàn, phách... Đầu thế kỷ 20, hát xẩm rất phổ biến ở HN, quanh địa bàn hồ Gươm đã có đến 4 phường. Nhưng ngày nay hát xẩm đã gần như bặt bóng, nghệ nhân còn nắm được nghệ thuật này chỉ còn bà Hà Thị Cầu, Văn Khoa..., đều đã rất cao tuổi.

Vẽ truyền thần đã từng làm nên một nét độc đáo của không gian văn hoá đô thị, nhất là Hà Nội. Các hoạ sĩ truyền thần giỏi nghề có thể làm "sống lại" cái hồn của nhân vật, cho dù bức ảnh mẫu đã mờ phai, mất nét. Thời hoàng kim của nghề này là vào khoảng nửa đầu thế kỷ 20. Cách đây mươi, mười lăm năm, Hà Nội còn khoảng 300 cửa hàng, thì nay chỉ còn sót khoảng 1/10 số đó, sống lay lắt ở một vài phố cổ. Sự xuất hiện đại trà của máy ảnh, đặc biệt là máy ảnh kỹ thuật số cũng như nhịp điệu sống gấp gáp của cuộc sống hiện đại đã khiến nghệ thuật này đang phải đối mặt với nguy cơ diệt vong.

Nhà nhiếp ảnh Hữu Bảo: Quá nhiều giếng cổ bị lấp

Cái giếng đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong cuộc sống của người Việt xưa. Giếng có mặt khắp nơi - mọi làng quê, phường, xóm, trong các chùa chiền, ở các tư gia... Ngoài công năng sử dụng khi đó là nơi cung cấp nước ăn, nhiều giếng cổ còn rất có giá trị lịch sử - kiến trúc, được trang trí bằng các loại gạch cổ và chạm khắc rất đẹp. Thường giếng hình tròn nhưng giếng người Chăm lại là giếng vuông, có giếng chỉ nho nhỏ, đường kính chưa tới 1 mét nhưng có giếng lại to như cái ao làng. Giếng cổ còn là nơi lưu giữ những tri thức của người Việt xưa, nhiều tri thức đã bị mai một hoặc thất truyền như kỹ thuật tìm mạch nước ngầm, những bí quyết xây giếng không cần vữa v.v...

Nhưng trong cuộc sống hiện đại, nước máy và giếng khoan đã thay thế giếng đào, cái giếng mất đi công năng sử dụng của nó và cũng mất luôn vị trí trong cuộc sống hàng ngày. Nhiều giếng cổ rất đẹp đã bị san lấy đất xây nhà, những cái còn sót lại thì bị bỏ hoang, trở thành nơi chứa gạch đá rác rưởi. Một người bạn của tôi là nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông ở Phân viện Nghiên cứu văn hoá miền Trung cho tôi biết là ngay sát biển Tuy Hoà có một bãi giếng cổ rất đẹp, cái nọ cách cái kia chừng 5m, ngay sát biển mà nước giếng rất ngọt và trong vắt, nằm ẩn trong những bụi cây um tùm.

Mái ngói ta thường được lợp rất dày, mái chùa có khi được lợp đến 5 lớp, nên mùa hè rất mát, mùa lạnh lại ấm, rất phù hợp với khí hậu VN. Mái ngói tây tuy lợp mỏng hơn nhưng nhà Pháp thường có tầng áp mái, có cửa sổ thông nhau. Xét về mặt thị giác, mái ngói vừa gợi cảm, ấm cúng, vừa tạo nên vẻ đẹp hài hoà với tự nhiên. Nhưng nay thì nạn "tôn hoá" và bêtông hoá đang diễn ra tràn lan khắp Việt Nam, từ miền ngược đến miền xuôi, từ miền Nam đến miền Bắc, làm triệt tiêu những nếp mái ngói cổ truyền, vốn là một trong những đặc trưng của không gian văn hoá Việt, đặc biệt là vùng Bắc Bộ. Nhiều chùa gian chính lợp ngói ta, các kiến trúc phụ lại lợp tôn, trông rất khập khiễng.

Thậm chí, ngươi ta còn lợp Nhà hát TPHCM cũng bằng mái tôn! Vừa rồi, lên Mèo Vạc, tôi rất xót xa khi thấy đã mọc lên hàng loạt ngôi nhà mới tường bằng đất mà lại đội... mái tôn. Nhà cổ truyền của người Mông Hoa ở đây vốn là nhà trình tường, mái ngói âm dương, rất gợi cảm và hoà hợp với môi trường cảnh quan xung quanh. Nay làm bản mới, bà con được hỗ trợ mỗi nhà một mái tôn nên mới hình thành hàng loạt nhà trình tường mái tôn, trông vừa phản cảm, vừa không hợp với khí hậu nơi đây.