Đã ở cái tuổi "thất thập cổ lai hy", nhưng hai chị em cố Mơn, cố Nga ở làng Cổ Đạm (Hà Tĩnh) vẫn mê đắm với ca trù như thuở còn là hai đào nương nổi tiếng chốn thị thành. Ngay nào hai cố cũng miệt mài luyện từng nhịp phách, từng con âm cho những "mầm non" của làng ca trù Cổ Đạm.

Cố Mơn (trái) và cố Nga đang ca một làn điệu cổ.

"Thiếp thương chàng thì chàng đừng cho ai biết/Mà chàng thương thiếp thì đừng để ai hay/Kẻo ra miệng thế/lắt lay/khổ chàng chín rưỡi/Mà khổ thiếp đây mười phần"... Mắt đã mờ, da đã đồi mồi, nhưng cách nhả âm, luyến chữ của hai cố vẫn còn nuột nà, da diết lắm.... "Hát ca trù sướng lắm chú à. Nhưng không phải cứ hát bừa đi là được. Có đứa, tui dạy cho ba - bốn năm mới biết được cách giữ phách, ngắt nhịp đó" - cố Mơn nói.

Hai chị em cố Mơn và Nga vốn là hai "kiều nữ" của dòng họ Phan - một dòng họ đã làm nổi danh cho ca trù Hà Tĩnh nói chung và làng Cổ Đam nói riêng. Cả ông nội và cụ thân sinh đều làm quản ca trong triều Nguyễn nên ngay từ nhỏ hai chị em đã được cha và ông truyền cho những tuyệt kỹ của ca trù. Vừa lên 5 tuổi, họ đã theo cha đi biểu diễn khắp nơi, nhất là các tỉnh phía bắc. Cố Mơn nói, giọng xa vắng: "Thời chúng tôi, ai cũng mê ca trù lắm, cứ tối tối lại đua nhau ra sân đình tập hát".

Triều đình nhà Nguyễn sụp đổ, thời kỳ vàng son của ca trù cũng chấm dứt. Hai đào nương Nga, Mơn - tài sắc vẹn toàn tưởng chừng đã quen hơi bén rễ thị thành, lại trở về Cổ Đạm sống đời chân quê. Trước lúc lâm chung, cụ Phan Hưng đã gọi hai người con gái vào và đọc cho hai chị em chép những làn điệu cổ cuối cùng...

"Bây giờ, nhiều người trong làng không còn mặn mà với ca trù. Bọn trẻ chỉ nỉ non nhạc thị trường. Ngồi nhìn ca trù chìm vào quên lãng mà thấy đau lòng" - cố Mơn tâm sự. Quyết không để vốn cổ bị mai một, hai chị em cố đã đề nghị UBND xã thành lập lớp ca trù. Người dân xã Cổ Đạm ngày nào cũng thấy hai thân già gầy gò nhỏ bé, đến từng nhà kiên trì vận động giới trẻ tham gia lớp ca trù. Ông Hoàng Thanh Lâm - cán bộ phụ trách văn hoá xã Cổ Đạm - thấy hai cố tâm huyết vậy, cũng cùng đi vận động bà con lối xóm cho con cháu tham gia lớp học. Miết rồi mọi người cũng hưởng ứng. Lớp học được gầy dựng ngay tại ngôi nhà của hai cố, và hai cố trở thành hai "cô giáo" dạy ca trù của các "nghệ nhân nhí".

Chuyện lành đồn xa, phòng văn hoá huyện Nghi Xuân mời hai cố và những người say và mê ca trù ở Cổ Đạm thành lập CLB Ca trù Nghi Xuân do cố Phan Thị Mơn là chủ nhiệm. Bây giờ, CLB đã có hơn hai chục thành viên tham gia, lớp trẻ trong làng cũng tìm đến học ngày càng đông. "Nhiều cháu nhỏ còn trong độ tuổi ham chơi (8 đến 12 tuổi) nhưng đã theo học thì rất say như cháu Nguyễn Thị Hoa, Trương Quốc Hung, Lê Thị Nga, Phan Văn Hùng..." - anh Lâm kể. Trưa nào cũng vậy, sau mỗi buổi học ở trường, các cháu nhỏ lại ghé nhà hai cố "thử" phách.

Hỏi tại sao thích học ca trù thì cháu Nguyễn Thị Hoa chỉ bẽn lẽn trả lời: "Chúng cháu thấy ca trù hay, với lại hai cố dạy nhiệt tình nên muốn học". Hàng ngày, hai cố tận tình uốn nắn các cháu nhỏ từng lời ca, từng nhịp phách. Ban đầu là những làn điệu quen thuộc như "Hồng hồng, tuyết tuyết", "Khen ai khéo vẽ" rồi khó hơn với "Đêm chia lửa", "Ông già điên"... "Nghe bọn trẻ hát, chúng tôi cũng thấy mình trẻ lại" - cố Mơn tâm sự - "nhưng cũng buồn là nhiều cháu hát hay, đi thi đoạt giải, nhưng gia đình khó khăn quá nên cũng không theo được".

Nghe chúng tôi nói ca trù đang được lập hồ sơ để đề nghị UNESCO phong là di sản văn hoá thế giới, cố Nga cười nhẹ: "Nói thật, chị em tui không biết di sản là chi cả. Chỉ biết mong là làm sao sau này chúng tôi phải về với ông bà rồi thì những làn điệu ca trù vẫn được sống với đời".