Ở các vùng người Dao cư trú, rất nhiều thầy thuốc đều là thầy cúng (người Dao Họ gọi là "nám ngoan", người Dao Tuyển gọi là "ai man pây", người Dao Đỏ gọi thầy cúng là "sắp miên") . Các thầy cúng người Dao là những người uy tín trong cộng đồng. Họ tích luỹ tri thức văn hoá Dao, có khả năng truyền dạy, hướng dẫn thực hành các di sản văn hoá.

Trí thức của người Dao
Đặc biệt, các thầy cúng người Dao đều là những người có tâm, thường có hàng chục năm học chữ Nôm Dao, tìm hiểu kinh thư, sách thuốc, sử tích huyền thoại nguồn gốc các lễ nghi, phong tục tập quán. Thầy cúng cũng là đội ngũ "trí thức" ở các "giăng" (làng) người Dao.

Với khả năng hiểu biết, họ cũng luôn là những người gương mẫu đi theo cách mạng, tiếp thu kiến thức mới. Trong 9 cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp xâm lược của người Dao cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 ở vùng thượng du Bắc Kỳ, có tới 7 cuộc khởi nghĩa do thầy cúng tham gia lãnh đạo. Nhiều thầy cúng người Dao còn tham gia cách mạng, chỉ huy các đội du kích chống Pháp ở vùng Lào Cai, Yên Bái, Cao Bằng.

Tại tỉnh Lào Cai, hiện nay các thầy cúng người Dao chiếm tỉ lệ cao ở đội ngũ cán bộ cơ sở. Xã Tả Phìn, huyện Sa Pa có 14 thầy cúng tham gia làm trưởng thôn, trưởng trạm y tế, chủ tịch xã. Trong số cán bộ người Dao ở xã Sơn Hà, huyện Bảo Thắng có tới 60% xuất thân từ thầy cúng, thầy thuốc.

Không phải tất cả các thầy cúng đều là thầy thuốc, nhưng đa số các thầy cúng ở vùng người Dao đều biết các bài thuốc, một số người trở thành thầy thuốc giỏi. Trong tổng số 23 thầy cúng ở xã Sơn Hà, huyện Bảo Thắng; Cam Cọn, huyện Bảo Yên có tới 14 người là thầy thuốc. Các thầy thuốc đều học nghề thuốc từ người thân (cha, mẹ) hoặc khi mới là đồ đệ "đau đây" có tâm tốt, có đạo đức, cẩn thận và thông minh sẽ được các thầy cúng, thầy thuốc giỏi truyền nghề. Cụ Đặng Quốc Thưởng - một thầy thuốc, thầy cúng giỏi của người Dao Tuyển, ở xã Long Phúc - cho chúng tôi biết xưa kia nhiều bài thuốc của người Dao được sao chép trong sách cổ truyền lại cho con cháu. Nhưng sau này, sợ mất bí truyền, muốn độc quyền giữ bí mật nên người Dao không chép các bài thuốc, không hướng dẫn cách chữa bệnh trong sách cổ.

Do vậy, kho tàng sách cổ được sao chép lại đã mất đi một di sản quý giá - sách cổ viết về chữa bệnh. Chúng tôi khảo sát kho sách cổ gần 100 cuốn của ông Lý Sài Vạn - ở đội 2 xã Tả Phìn, huyện Sa Pa, chỉ còn 2 cuốn là sách về tổng hợp các bài thuốc (115 trang) và cách dạy cắt các bài thuốâc (20 trang). Các cuốn sách cổ về thuốc này đều được sao chép dưới thời Vua Quang Trung. Còn các sách sao chép đầu thế kỷ 20 đều không có sách thuốc. Ở vùng Nậm Mười, huyện Văn Chấn, Yên Bái; vùng Xuân Hoà, huyện Bảo Yên là trung tâm lưu trữ sách cổ lớn nhất, cũng chỉ còn vài ba cuốn về sách thuốc, được sao chép vào đầu thế kỷ 19 (thời Vua Gia Long và Minh Mạng).

Một nguyên nhân khác dẫn đến sự thất truyền các sách cổ người Dao là do chính quyền cơ sở suốt thời gian dài thập kỷ 1970-1980 quan niệm thầy cúng là người lạc hậu, buôn thần, bán thánh cần phải cải tạo bằng các hình thức cực đoan như lao động công ích, tập trung cưỡng chế, kiểm điểm trước dân... Đồâng thời, hàng ngàn sách cổ bị đốt trong các chiến dịch "Cải tạo mo then".

Cấp phép hành nghề
Hiện nay, do phương thức truyền miệng, do nhiều người hoặc cố giữ bí quyết không truyền nghề, không cho sao chép truyền lại cho đời sau nên di sản tri thức dân gian về nghề thuốc, về chăm sóc sức khoẻ đang mai một. Nhiều xã không còn thầy thuốc giỏi, nhiều thôn không có người chữa bệnh bằng thuốc nam.

Trước thực trạng này, cần có giải pháp mang tính chất tổng thể. Trước hết về nhận thức của cấp uỷ Đảng, chính quyền địa phương phải xác định thầy cúng người Dao là những người đóng vai trò quan trọng trong cộng đồng. Khi nhu cầu tín ngưỡng còn thì các thầy cúng còn hành nghềâ tín ngưỡng (bình đẳng như các vị sư, linh mục ở các dân tộc khác). Không nên có quan niệm bài xích phân biệt đối xử với thầy cúng.

Mặt khác, cần có chính sách tôn vinh người có công lưu giữ, thực hành di sản văn hoá dân tộc (trong đó có tri thức về chăm sóc sức khoẻ) với các danh hiệu như tôn vinh nghệ nhân, lập hồ sơ công nhận di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia, cấp tỉnh về các di sản chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ cộng đồng.

Ở các địa phương, ngành văn hoá thông tin và ngành y tế phối hợp tiến hành tổng điều tra kiểm kê phân loại và có chính sách ưu đãi, cấp giấy phép hành nghề cho các thầy thuốc dân gian, có chính sách mua và bảo vệ bản quyền, bảo vệ quyền lợi cho các thầy thuốc.