Góp phần tạo nên "mặt tiền" rất riêng của Huế chính là kiến trúc cổng cổ đa dạng và phong phú. Nhưng cái "mặt tiền" rêu phong quý giá đó đang mỗi ngày biến dạng. Phần do thời gian xâm thực, phần do kiến trúc mới lấn chiếm không thương tiếc...

Trong kiến trúc Huế, cổng và cửa luôn có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vừa phản ánh các đặc trưng của nền kiến trúc, đồng thời phản ánh địa vị xã hội, tâm hồn của chủ nhân. Ngày nay, Huế đang có trong tay một tài sản vô cùng quý với hàng trăm kiến trúc cổng - cửa cổ từ quan ải, kinh thành, hoàng cung, vườn ngự uyển đến cổng - cửa của phủ đệ, dinh thự, chùa miếu với các kiểu thức kiến trúc tương ứng: Quan ải, tam quan, khuyết môn, dịch môn, lâu môn, nguyệt môn, phường môn...

Quý là vậy, nhưng dường như món tài sản cổng - cửa của Huế đang bị lãng quên, dù luôn đập vào mắt mỗi ngày đi về...

Làn gió đô thị hoá đang lan nhanh rộng trên đất thần kinh đã tác động xấu đến gia tài kiến trúc cổ nơi đây, trong đó có những chiếc cổng giá trị. Một lần về quê, tôi đi thăm phủ An Phước Quận vương, phủ của ông hoàng con Vua Thiệu Trị, nổi tiếng với kiến trúc rất đẹp, đặc biệt là kiến trúc cổng phủ. Thế nhưng thật đau lòng khi trước mắt tôi chỉ là một nhà thờ nhỏ, nằm lọt thỏm giữa bộn bề nhà cửa mang dáng kiến trúc hiện đại. Cổng phủ đã bị đập bỏ, thay vào đó là một quán càphê xây tạm bợ. Tìm gặp người giữ nhà thờ thì được biết vương phủ đã bị "xẻ thịt" từ lâu, phần con cháu chia chác đất đai, phần bán tháo cho người ngoài!

Nhiều kiến trúc cổng cổ ở Huế cùng chung số phận với cổng phủ An Phước. Trên đường lên chùa Thiên Mụ, tôi bắt gặp hình ảnh đau lòng: Chiếc cổng lớn khảm sành sứ vừa hoành tráng vừa mỹ lệ của phủ thờ Trung quân Đoàn Thơ gần chợ Kim Long còn ghi năm xây dựng 1869 đang bị đập bỏ, thay vào đó là chiếc cổng mới bằng chất liệu ximăng, kiểu cách thô thiển. Và điều đáng nói là chiếc "cổng quan" có tuổi thọ hơn trăm năm ấy đang phải đeo mang một tấm bảng lớn với dòng chữ đỏ: "Dịch vụ cầm đồ"! Tôi tự hỏi, tại sao một việc làm thiếu văn hoá như vậy lại không bị ngăn chặn ở một nơi vẫn được xem là đất văn hoá?

Cũng trên đường Kim Long, phủ Diên Phước Trưởng công chúa - chị đầu của Vua Tự Đức - rộng trên 20 nghìn mét vuông, nay đã biến thành khu phố mới chen chúc. Và cổng phủ cổ kính tất nhiên cũng phải thay đổi chức năng, đóng vai một cái cổng chào đầu ngõ xóm!

Những chiếc cổng cổ dọc đường Nguyễn Sinh Cung, phường Vỹ Dạ còn biến mất với tốc độ nhanh hơn. Toàn bộ tường thành mặt tiền của phủ Diên Khánh Vương - con thứ bảy của Vua Gia Long - đã bị phá trắng để chia lô xây kiốt bán hàng tạp hoá. Chiếc cổng có kiến trúc đẹp bị kẹp cứng giữa những biển quảng cáo nguệch ngoạc xanh đỏ! Gần đó là phủ Tuy Lý Vương - con thứ 11 Vua Minh Mạng, cổng gần như nguyên vẹn, tự hào với tấm biển treo trước cổng: "Được xếp hạng di tích quốc gia".

Nhưng ngay trong khuôn viên phủ, một Thanh Bình hotel ba tầng đã mọc lên lừng lững. Về mặt phá vỡ cảnh quan thì hotel ba tầng cũng giống như mấy tấm biển quảng cáo bằng tôn mà thôi!

Trong khi đó, ở số 57 đường Phan Đình Phùng, bên bờ sông An Cựu lại có một cái cổng kiên trì tồn tại giữa hoang tàn sắt thép, dầu mỡ của một xưởng cơ khí ôtô. Nó như kẻ làm chứng rằng nơi đây vốn là đất phủ của Phòng 10, hệ 9 Nguyễn Phước tộc rộng trên 2 nghìn mét vuông đã bị chiếm làm hợp tác xã cơ khí sau năm 1975.

Công bằng mà nói, cũng có nhiều cổng - cửa cổ kính ở Huế được quan tâm tu bổ. Rất tiếc việc làm này lại vô tình đánh mất giá trị lịch sử của kiến trúc cổ, một khi chủ nhân không đủ điều kiện kinh tế hoặc không đủ trình độ thẩm mỹ để tôn tạo, giữ gìn vẻ đẹp rêu phong từ mấy trăm năm để lại.

Tôi đem chuyện những chiếc cổng ra than thở, một người Huế đứng tuổi cười nhạt: Trùng tu tranh tường trong đại nội người ta còn gọi thợ nề đến thi công, báo chí kêu rầm rầm không ăn thua, nói chi tới mấy cái cổng của tư nhân(?).