TS Phạm Văn Tình
. Viện Ngôn ngữ học Việt Nam

Trong một loạt các tổ hợp từ liên quan đến Tết (sắm Tết, ăn Tết, chơi Tết, chúc Tết...) thì việc chúc Tết có một ý nghĩa văn hoá - phong tục rất sâu sắc, hàm chứa giá trị nhân văn và tín ngưỡng dân gian. Nhân Tết Bính Tuất 2006 sắp đến, chúng ta cùng nhau ngồi lại suy ngẫm đôi chút về chuyện người Việt ta hiện nay chúc Tết thế nào và chúc sao cho phải.

1. Chúc Tết thì ai cũng chúc được, nhưng chúc sao cho phải là cả một vấn đề. Chuyện chúc Tết ngày nay, về bản chất vẫn như xưa. Nhưng cách thể hiện quả là đã có khác.

Chúc Tết, hiển nhiên là phải bắt đầu từ lời nói. Nhưng để tăng thêm thịnh tình, người ta phải kèm theo lễ Tết. Lễ cũng năm bảy đường lễ. Đối với người trên thân thiết ruột thịt như bố mẹ, ông bà, hoặc thầy dạy học (như thầy đồ ngày trước) thuộc loại thiết thân "sống Tết, chết giỗ" thì phải sắm lễ trọng, như xôi gà, thủ lợn, rượu thịt, nấm, măng, miến, sản vật quý hiếm...

Bây giờ, người ta đã thay đổi khá nhiều "lễ vật". ở các vùng nông thôn, nhiều nhà vẫn giữ lệ cũ: Gà, gạo nếp, rượu, mứt, bánh khảo... Nhưng, với các nhà ở phố xá, thị thành, người ta đã "hiện đại hoá", "tiền hoá" các đồ lễ tết. Vẫn bánh, vẫn rượu... nhưng là bánh hộp, chocolate, rượu tây. Đặt trong túi nylon hoặc làn có quai tết hoa chăng dây kim tuyến. Đây đó, trong các túi quà chúc các "sếp", người ta còn ý tứ gài thêm phong bì cho thêm phần... long trọng. Dĩ nhiên, đây là yếu tố "nặng đô" nhất, có giá trị như một "thông điệp" của người chúc với đương sự được chúc. Cả hai đều "lơ đãng" trao và "lơ đãng" nhận, nhưng họ không hề lơ đãng trong việc đánh giá bổn phận của mỗi người.

2. Còn sang ngày mùng một Tết, người ta cũng có thể chúc Tết kèm với quà mang giá trị vật chất, nhưng ít thôi. Lúc đó, nếu có thì chỉ có nghi thức mừng tuổi (nghi thức đón một tuổi mới, coi như là cái lộc lớn nhất của trời đất). Ngày xưa, sáng mồng một, con cháu các thế hệ quây quần bên bố mẹ, ông bà chúc tụng. Lúc đó, một người cao tuổi có vai vế nhất trong gia tộc đứng ra mừng tuổi tất cả. Thường là một chút tiền chinh lấy "khước", để con cháu có "vốn liếng" mà làm ăn.

Do đó, không ai mừng tuổi nhiều. Con cháu nếu hiếu thảo thì biếu bố mẹ, người trên một chút tiền dưỡng già [xem Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính]. Điều này khác hẳn bây giờ, chuyện mừng tuổi trở thành một thủ tục phổ biến, nhất là lớp trẻ coi việc mừng tuổi như một cơ hội để tăng "thu nhập". Người ta có thể mừng tuổi "lì xì" cho con trẻ hàng chục, hàng trăm ngàn, hàng triệu là chuyện thường. Bởi mấy khi có cơ hội để thể hiện sự nhiệt tình hết lòng, để trả nghĩa, để hy vọng cầu cạnh "sếp" hay những vị chức sắc một cái gì. Nên đồng tiền mừng tuổi dần mất đi ý nghĩa trong sáng thiêng liêng của nó.

3. Còn lời chúc ư? Cũng thiên hình vạn trạng. Thường thì người ta chúc nhau sức khoẻ "trăm tuổi bạc đầu râu", chúc nhau nhiều con cái đề huề, chúc nhau làm ăn phát đạt giàu có, và rồi chúc nhau "thăng quan tiến chức", danh vọng đem lại nhiều bổng lộc. Ta thường nghe "Chúc hai bác mạnh khoẻ, làm ăn bằng năm bằng mười năm ngoái", "Chúc anh chị năm nay nhanh có cháu bế (với ai mới xây dựng gia đình)", "Chúc ông bà năm nay có cháu nội nối dõi tông đường (với gia đình có con trai, nhưng chưa có cháu đích tôn)", "Chúc bác sang năm tới lo xong chuyện nhà cửa mà an cư lạc nghiệp",... Trong những lời chúc, ta thấy thấp thoáng nguyện vọng của gia đình được chúc. Đó là những tâm tư, mong muốn thiết thực mà mọi gia đình đang hướng tới. Người chúc cũng bày tỏ ước muốn đó chóng được thực hiện. Đó cũng là một điều hay trong phong tục dân gian ta.

Nhưng đôi lúc, cũng có những lời chúc tuỳ hứng, thiếu cân nhắc, chúc lấy được (vì có mất gì đâu mà không chúc cho thật "oách"?). Đành rằng, chúc là mong cho điều tốt sẽ đến nhưng nó không nên thoát ly quá xa hiện thực.

Lời chúc tuy đơn giản, quen thuộc, có khi nhắc đi nhắc lại hàng ngàn lần, năm này qua năm khác, nhưng không phải vì thế mà bớt thiêng. Hãy chúc những gì thật cụ thể, đúng với khả năng và đúng bản chất của cuộc sống. Và trong lời chúc, ta thể hiện được mong muốn chân thành của mình. Có như vậy thì lời chúc của chúng ta mới thật có ý nghĩa nhân dịp đầu năm mới.