Nhà văn Lâm Quang Ngọc

Máy ghi âm bắt đầu phát bản nhạc truy điệu và chúng tôi đều cúi đầu cố nén tiếng nức nở, thì ngoài lán bỗng vang lên một giọng nói hết sức trẻ trung: "Các anh chị ơi, đừng truy điệu em vội. Em đã về đây này".

Có thể nói năm 1970 được coi là năm ác liệt nhất ở chiến trường khu 5 về đủ mọi phương diện. Ác liệt về những trận đánh liên miên ở khắp các nơi và ác liệt về bệnh tật, tai nạn và đói khát trong các đơn vị quân giải phóng. Đó là năm ở mặt trận khu 5 có những đơn vị chết do bệnh tật, do bị nước lũ và do đói còn nhiều hơn cả chết trận. Trong những năm ấy, đội ngũ làm văn nghệ trong chiến tranh như báo chí, điện ảnh, văn thơ và hội hoạ thường không năm nào không có vài người hy sinh khi mang giấy bút, máy ảnh hoặc máy quay phim tham gia các chiến dịch.

Đã thành thói quen, chúng tôi thường tiễn các phóng viên quay phim ra đến tận cửa rừng, bởi một chuyến đi của phóng viên quay phim thời ấy thường kéo dài rất lâu, có khi 6 tháng hoặc một năm mới trở về và cũng có khi không bao giờ trở về nữa.

Chuyến tiễn đưa hai phóng viên Nguyễn Văn Giá và Phạm Ngọc Chưng là lần tiễn đưa tưởng như ngắn nhất, mà hoá ra lại dài nhất. Anh Giá và anh Chưng đi mặt trận Quảng Ngãi, chỉ cách căn cứ địa Trà My hơn mười ngày đi bộ, nên chúng tôi đều đinh ninh rằng tổ quay phim đi mặt trận Quảng Ngãi sẽ là tổ hoàn thành nhiệm vụ và trở về sớm nhất. Nhưng thực tế lại không diễn ra như vậy.

Nguyễn Văn Giá (trái) và đồng đội tại chiến trường khu 5. Ảnh: Tư liệu Lao Động.

Bước sang năm 1970 là thời kỳ quân Mỹ, ngụy được viện trợ đến tối đa về hoả lực và đã chủ động càn quét ở mọi chiến trường. Tổ quay phim của anh Giá và anh Chưng đang hoạt động ở xã Phổ Cường - thuộc tỉnh Quảng Ngãi thì bị trực thăng chụp xuống vây bắt. Anh Giá bị bắn chết khi đang rút lui lên núi cùng vài du kích, còn anh Chưng thì được ghi nhận là mất tích vì không tìm thấy xác.

Ở căn cứ Trà My năm ấy, cơ quan Điện ảnh khu 5 vừa phải chịu đựng những gian khổ chưa từng thấy về thiếu ăn và thiếu thuốc men, vừa chịu tổn thất lớn lao về việc cả một tổ quay phim ở chiến trường Quảng Ngãi đều hy sinh trong khi làm nhiệm vụ. Vào giữa năm 1970, sau khi đã xác nhận mọi nguồn tin từ mặt trận đưa về, chúng tôi đã quyết định tổ chức truy điệu cho anh Giá tại căn cứ Trà My. Nhưng về trường hợp mất tích của anh Chưng thì tất cả đều khắc khoải chờ đợi ngày này qua tháng khác, tháng này qua tháng khác với niềm hy vọng cứ mỗi ngày lại trở nên tuyệt vọng rằng anh Chưng chỉ bị mất liên lạc chứ không đến nỗi bị hy sinh.

Những nguồn tin về anh Chưng đều rất sơ sài và mơ hồ. Theo bà con xã Phổ Cường kể lại, thì khi bị cả bầy trực thăng chụp xuống, bà con đã bảo nhau chạy túa hết ra cánh đồng để tạo điều kiện giải thoát cho các cán bộ và chiến sĩ. Trường hợp anh Giá và vài du kích, vì tách khỏi đám đông nên đã bị sát hại, còn anh Chưng chạy lẫn vào đám dân chúng rồi cũng mất tích luôn. Có thể anh Chưng đã bị địch bắn hạ ở đâu đó, cũng có thể anh thoát vào rừng nhưng không được tiếp tế, nên đã chết đói ở một nơi nào đó giữa rừng núi hiểm trở?

Ở cơ quan, chúng tôi đã khắc khoải đợi tin suốt cả năm cho tới những ngày chuẩn bị đón giao thừa.

Gần tới ngày Tết ở chiến khu năm ấy, cơ quan Điện ảnh khu 5 lại gặp chuyện may mắn không ngờ. Số là trong chuồng chăn nuôi của cơ quan đã dự trữ sẵn một chị heo khá to để chuẩn bị cho cơ quan ăn Tết. Bỗng nhiên một hôm, tổ bảo vệ cơ quan phát hiện có một con heo rừng thậm thụt tới ve vãn chị heo nhà và đã bỏ chạy rất nhanh khi thấy hơi người. Việc này được bàn luận khá nghiêm chỉnh trong ban lãnh đạo, đi đến quyết định sẽ tổ chức mai phục để bắn bằng được con heo rừng dại gái kia, ngõ hầu kiếm cho anh em trong cơ quan một cái Tết với gấp đôi khẩu phần thịt.

Suốt hai tuần cuối cùng của năm cũ, toàn bộ súng trường và súng AK của cơ quan được giao cho tổ săn thay nhau mai phục 24/24 giờ quanh chuồng heo nhà. Tất cả mọi người trong cơ quan được căn dặn phải giữ yên lặng để khỏi kinh động tới thú rừng.

Rồi tiếng súng cuối cùng cũng vang lên vào đêm 28 Tết. Nghe tiếng súng, tất cả mọi người ở trong các lán trại đều nhảy cả lên và tiếng reo hò của hơn một trăm con người đói khát có lẽ còn rạo rực hơn bất kể buổi dạ tiệc nào thường tổ chức vào những năm phát đạt của cơ chế thị trường.

Gần một trăm con người đói khát ở cơ quan Điện ảnh khu 5 đứng vòng trong vòng ngoài, nhìn con heo rừng nặng tới gần một tạ bị bắn hạ, không một chút thương cảm, chỉ thấy một niềm vui rạo rực khó diễn tả, không phải toát ra từ con tim, mà chính là từ cái dạ dày trống rỗng cả năm trời.
Nhưng khi niềm vui đã lắng lại, chúng tôi bỗng lặng người đi khi nhớ tới những tổ phóng viên mặt trận còn đang ở phía trước. Các anh sẽ đón Tết ra sao ở những đơn vị đã mệt mỏi và kiệt quệ sau những trận đánh ác liệt. Các anh sẽ đón xuân ra sao với bà con các vùng giải phóng đã bị địch chà đi xát lại nhiều lần?

Và chúng tôi đều rưng rưng nước mắt khi nghĩ về hai phóng viên quay phim Nguyễn Văn Giá và Phạm Ngọc Chưng. Anh Giá đã được đồng bào chôn cất chu đáo bên rìa núi, còn anh Chưng nằm lại ở đâu? Ở ngách hang nào, khe suối nào? Liệu thú rừng có tha mất thi thể của anh không?
Chiều hôm ấy, ban lãnh đạo Điện ảnh khu 5 họp bàn ra quyết định sẽ tổ chức truy điệu anh Chưng trước giờ giao thừa để anh em có thể thanh thản đón mừng năm mới ở chiến khu. Đây có lẽ là lễ truy điệu duy nhất ở chiến khu có bày cỗ bàn, chứ không phải chỉ có cờ và hàng chữ "Tổ quốc ghi công" như mọi cuộc truy điệu khác.

Chúng tôi xả thịt con heo rừng và chọn một mâm cỗ đầy nhất bày trước chân dung của anh Chưng. Anh em trong cơ quan đứng lặng trước khẩu phần thịt heo rừng đã được chia rất tỉ mỉ và công bằng, rồi nhìn đăm đăm vào chân dung nhà quay phim còn phơi phới tuổi thanh xuân. Không hiểu sao lúc ấy, chúng tôi tuyệt nhiên không cảm thấy sự thôi thúc của những cái dạ dày tội nghiệp, nên không ai nghĩ những giây phút tưởng niệm đã kéo dài quá lâu.

Đến lúc những bó nhang đã cháy hết một nửa thì anh Trần Đống - người phụ trách Điện ảnh khu 5 - mới nghẹn ngào nói: "Hôm nay, toàn thể anh chị em của cơ quan Điện ảnh khu 5 đã có mặt đông đủ trước chân dung đồng chí để tỏ lòng vô cùng thương tiếc một đồng chí thân yêu của chúng ta đã hy sinh vào lúc tuổi đời còn non trẻ. Chúng ta xin dành thêm một phút mặc niệm để vĩnh biệt đồng chí thân yêu...".

Máy ghi âm bắt đầu phát bản nhạc truy điệu và chúng tôi đều cúi đầu cố nén tiếng nức nở, thì ngoài lán bỗng vang lên một giọng nói hết sức trẻ trung: "Các anh chị ơi, đừng truy điệu em vội. Em đã về đây này".

Như một phép thần tiên, anh Chưng hiện ra trước chúng tôi với gương mặt xanh lét, nhưng nụ cười thì thật rạng rỡ. Chúng tôi ùa tới, người xoa đầu, người sờ tay, người nắm chân. Sau giây phút bàng hoàng đó, chúng tôi mới nhận ra anh Chưng cầm trong tay một cành mai rừng đang đâm chồi nảy lộc. Chưng nói: "Các anh các chị ơi, kiếm cho em cái gì để cắm hoa mừng xuân chứ".

Sau này, anh Chưng kể chuyện lạc rừng nghe cứ như chuyện bịa. Thì ra được dân che chở nên Chưng đã chạy thoát vào rừng, nhưng bà con lại bị địch gom sạch để lập ấp chiến lược nên Chưng hoàn toàn mất liên lạc. Chưng đã nhịn đói nhịn khát, lần mò trong rừng sâu để tìm về chiến khu, nhưng do mất phương hướng nên trong 6 tháng trời, anh đã lưu lạc tới tận Tây Nguyên, rồi từ Tây Nguyên lại lần mò trở về căn cứ đúng hôm 30 Tết, nói chính xác là trước giờ giao thừa.