NSND Đào Trọng Khánh

Có lần tôi cùng bạn Nguyễn An Định - cây bút bình luận của Báo Lao Động - đi lấy thuốc của ông lang Phượng ở Nho Quan (Ninh Bình). Trên đường về qua Đồng Văn ghé thăm quán trà của cụ Trưởng An thân sinh ra Nguyễn An Định. Nhà Định có nghề ướp trà sen lâu đời, mùa hè năm nào đến chơi cũng thấy chị Quỳnh - vợ Định, ngồi cùng các cháu bên những chiếc nong to chất đầy hoa sen ngào ngạt, tách lấy nhụy hương ướp trà.

Cụ Trưởng An năm nay đã gần trăm tuổi, người nhỏ bé, râu trê hóm hỉnh, thời còn trẻ đã từng phiêu bạt nhiều nơi, về già mới về mở quán trà. Nhân bàn đến chuyện những người bị bắt đi đầy sang Trung Quốc, ông cụ kể rằng: Mấy chục năm trước có qua Nam Kinh nghe nói ở quanh vùng có một ngôi làng toàn người Việt ở. Bà con nói tiếng Việt, ăn mặc, sinh hoạt như người Việt từ mấy trăm năm trước. Không lẽ họ là con cháu những người Việt bị quân Minh bắt sang từ thời nhà Hồ, còn sống tụ lại với nhau đến bây giờ vẫn không quên nguồn gốc cũ? Ông cụ cố ý hỏi thăm nhưng không ai biết ngôi làng đó ở chỗ nào.

Chuyến sang Trung Quốc của tôi làm tư liệu thực tình là khó khăn quá, lịch sử mỗi nước quan điểm mỗi khác, việc hội thảo không thành. Dấu tích lịch sử của nước ta ở Trung Quốc không nhiều. Nhưng các bạn Trung Quốc thì rất thông cảm và nhiệt tình, hướng dẫn đoàn phim đi khắp nơi...

Thành phố Nam Kinh hiện đại ngày nay trên cao nhìn xuống vun vút những nhà cao tầng, xưa kia là kinh đô cũ của triều Minh. Các cụ ta bị bắt đi đầy ở Kim Lăng, trong đó có cả cụ Nguyễn Phi Khanh thân sinh ra nhà thơ Nguyễn Trãi. Nay ở khu phố cổ còn có một tửu lầu lấy tên là "Quán Kim Lăng" đã lâu đời. Không biết các quan của ta đi sứ Trung Hoa, có đoàn sứ thần nào nghỉ trọ ở cái quán cổ này không?

Lá phong đỏ rơi xuống hai hàng tượng đá đứng chầu trên lối đi vào Kim Lăng. Lại nhớ tới những nhân tài nổi tiếng của nước Nam xưa cũng bị đưa về giam lỏng, trong đó có ông Hoàng Giáp lương y Tuệ Tĩnh, ông thầy thuốc nổi tiếng ở Thăng Long từng biên soạn bộ sách thuốc đồ sộ "Nam dược thần hiệu", bị Vua Minh bắt, đưa về làm quan Thái y trong triều, suốt đời không cho về nước. Tương truyền mộ ông để ở Hàng Châu, bia mộ có đề mấy lời dối dăng của ông: "Ai có về nước Nam xin đem nắm xương tàn của tôi về với!". Tôi có đến Hàng Châu tìm mộ, chỉ thấy trời mây man mác, trùng trùng liễu đổ xuống hồ, không ai biết mộ ông lương y Hoàng Giáp ở chỗ nào?

Trong số những con người tài hoa phiêu dạt thời ấy, còn có ông Nguyễn An - một kiến trúc sư tài năng của nước Nam, bị Vua Minh bắt đưa về xây dựng cố cung ở Bắc Kinh từ 1403 đến 1424 mới hoàn thành. Trải qua hơn 5 thế kỷ, lịch sử thăng trầm đã nhiều biến đổi, riêng cố cung vẫn giữ được vẻ đẹp nguy nga tráng lệ như mấy trăm năm trước.

Người bạn Trung Quốc ở Xưởng phim Tài liệu Bắc Kinh dẫn đường vỗ vào thân cây cột nói rằng: "Những thân gỗ lớn này phần nhiều là gỗ ở nước Nam đưa sang". Trò chuyện thêm về kiến trúc sư Nguyễn An, bạn cho biết: Ông không những có tài về thiết kế mà còn giỏi cả về quản lý xây dựng những công trình quy mô hoành tráng, người Trung Hoa rất kính trọng viết nhiều cuốn sách về tài năng, sự nghiệp của ông. Nguyễn An cũng để lại một bộ sách về nghệ thuật kiến trúc, bộ "Doanh tạo ký". Suốt đời, Nguyễn An cũng phải sống ở Trung Hoa, không được về nước.

Thuở ấy ở nước Nam, trung tâm hồn nước vẫn là Thăng Long, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra, những ngọn gió của tinh thần yêu nước từ bốn phương thổi về Thăng Long - Đông Quan làm thức dậy tinh thần Đại Việt. Ngọn gió Lam Sơn làm nên cuộc kháng chiến 10 năm chiến thắng quân Minh của Bình Định Vương Lê Lợi.

Nguyễn Trãi lại là linh hồn của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. "Bình Ngô Đại Cáo" của Nguyễn Trãi là bản thiên cổ hùng văn được muôn người ca ngợi. Nhưng thương thay số phận nhà thơ lại vô cùng bi thảm. Tháng 9 năm 1442, vợ chồng ông bị gian thần hãm hại, vu cho tội giết vua, bị tàn sát cả ba họ gia đình nội ngoại. Mãi 22 năm sau, vào năm Quang Thuận thứ năm - 1464, Nguyễn Trãi mới được Vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan: "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo" (Ức Trai lòng dạ sáng như sao Khuê).

Năm, sáu trăm năm trôi qua, trải bao biến đổi, những chuyện oan khuất đau buồn chưa bao giờ hết. Một chiều bên bờ Tây Hồ Thái Bình ở Bắc Kinh, nhóm quay phim chúng tôi đứng xem các cụ già Trung Quốc đánh cờ. Quân cờ to tướng bằng gỗ du, bàn cờ vẽ trên đất. Được thua, thắng bại các cụ đều nhảy múa reo hò, chẳng ai chạnh lòng nhớ đến chuyện chiến tranh thua được trên bàn cờ chính trị mấy trăm năm trước: "Hồi ức can qua kim cổ hận/ Tượng kỳ đắc thất ý duy dân" (Chuyện chiến tranh hay nỗi hận muôn đời như bàn cờ thế sự, được thua thành bại cũng do ở lòng dân). Người bạn dẫn đường khẽ bảo tôi: "Cuối năm 1966 đại cách mạng văn hoá, người ta thấy nhà văn Lão Xá - một trong những nhà văn hoá lớn nhất của Trung Quốc, mình đầy thương tích, nằm chết ở đây".

Mặt trời sa xuống hàng cây ven hồ, chìm vào màn đêm buồn bã, cố nhà văn lão thành Ba Kim - nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc nói: "Lão Xá là một nhà yêu nước vĩ đại. Sau khi cả nước Trung Hoa được giải phóng ông đã từ nước ngoài trở về, tham gia xây dựng XHCN của tổ quốc. Ông là một tấm gương lao động viết lách chuyên cần nhất, ông là "Phái ca ngợi" nhiệt tình ca ngợi nước Trung Quốc mới dùng nghệ thuật phục vụ chính trị có thành tích nhất. Tác phẩm của ông đủ loại tiểu thuyết thơ, kịch nói, kinh kịch... đều có tác dụng giáo dục rất lớn. Vở kịch "Cống Long tu", tiểu thuyết "Tường Lạc Đà" được đánh giá rất cao. Chính quyền thành phố Bắc Kinh đã tặng ông danh hiệu "Nhà nghệ sĩ nhân dân".

Vậy mà bỗng nhiên ông bị đánh đập, nhục mạ trở thành đối tượng của đại cách mạng văn hoá, chỉ một ngày, thành cái xác không hồn, đắp manh chiếu rách nằm chết ở bờ Tây Hồ Thái Bình. Hỡi ôi, tại sao lại đến nông nỗi ấy?". Từ khi ông mất, cuối năm 1966, mãi đến năm 1986 Lão Xá mới được minh oan. Giống như nhà thơ Nguyễn Trãi thời xưa, cũng phải hơn 20 năm mới giải được nỗi niềm oan khuất. Hôm đặt hòm tro hài cốt của ông ở lễ đường nghĩa trang Bát Bảo Sơn Bắc Kinh, ông già Ba Kim đã khóc: "Bao thế kỷ qua rồi mà thiên hạ còn nhiều người oan ức quá! Xin hãy quan tâm đến họ, đừng để đến khi quá muộn!".

Ở Xưởng phim Tư liệu Bắc Kinh, tôi được xem một đoạn phim thời sự có cảnh Lão Xá trên Chủ tịch đoàn ở Nhân dân đại lễ đường ngày 10 tháng 7 năm 1966. Hình ảnh ông dẫn đầu đoàn tuần hành của nhân dân Bắc Kinh ủng hộ cuộc đấu tranh chống Mỹ của nhân dân VN vẫn còn ám ảnh tôi. Ông thực sự là một nhà văn hoá lớn tiêu biểu cho tầng lớp ưu tú của trí thức Trung Quốc hiện đại đấu tranh cho hoà bình và tình hữu nghị giữa các dân tộc. Năm 1957, ông viết một trong những tác phẩm hay nhất của ông là vở kịch "Quán Trà". Đó là cuộc sống chân thực và ý nghĩa cuộc đời cười ra nước mắt của con người được diễn ra trên sân khấu. Khi ông qua đời, bạn bè và bà con thân thiết chung nhau mở một quán trà mang tên Lão Xá để tưởng nhớ cuộc đời và lý tưởng của ông.

Bà Tôn Sĩ Tuần con gái Giáo sư tâm lý học Trung Quốc Tôn Quốc Hoa, bạn láng giềng của gia đình Lão Xá ở cư xá Đại học Thanh Hoa, hướng dẫn chúng tôi đến thăm quán trà Lão Xá, nay là một trong những địa chỉ văn hoá ở Bắc Kinh. Dưới ánh sáng mờ ảo của quán trà, trong tiếng chiêng trống giáo đầu rộn ràng của màn ca kịch dân gian, chúng tôi ngồi cùng bạn bè du khách các nước trên thế giới: Người Mỹ, người Anh, người Pháp, người Nga, người Trung Hoa, người Hàn Quốc... quanh các bàn trà, thưởng thức bánh hoa cúc với trà nóng đựng trong những chén cổ bằng sứ nhẹ bỗng tưởng như không chứa đựng nước trà mà chỉ đựng một làn hương mơ hồ thoang thoảng. Ánh sáng loang loáng đổi màu,dàn nhạc cất lên dồn dập, tất cả chúng tôi, không phân biệt màu da, tiếng nói, vỗ tay hoà cùng nhau một bài ca thân ái xung quanh bàn trà. Về nhà tôi đã dựng cảnh này trong đoạn kết của bộ phim: "Ngọn gió Lam Sơn", cảm thông với tấm lòng Lão Xá và cũng là một hình ảnh thể hiện tư tưởng nhân ái sâu sắc của thi hào Nguyễn Trãi từ mấy trăm năm trước: "Hoà bình là gốc của nhạc!".

Người Trung Quốc hay nói: "Người đi trà cũng nguội", Chu Thượng - Nguyễn An Định đi quá nhanh tưởng như câu chuyện tâm sự chưa tàn một ấm trà! Tết năm nay tôi viết "Quán trà Lão Xá" để kể anh nghe tôi đã nghĩ như thế nào về "Những vết roi trong tâm tưởng" (lấy ý từ tên tập sách "Chiếc roi trong tâm tưởng" của Chu Thượng) và về tình hữu nghị, giao lưu văn hoá giữa hai dân tộc Việt - Trung, qua những thăng trầm lịch sử. Trà sư Nhật Bản Furuta Oribê thế kỷ 17 tiên đoán rằng: "Có một ngày, mọi người hiểu nhau hơn và nhân loại sẽ cùng gặp nhau bên một chén trà. Hỡi An Định, biết đâu một ngày nào đó, trên đường về Lam Sơn, những bạn bè trên thế gian này lại chẳng dừng chân ở Đồng Văn, trong quán trà của cụ Trưởng An nhà mình, nơi ngày xưa Chu Văn và Tào Mạt hay ngồi, như họ đã dừng chân ở quán trà Lão Xá, quanh một bàn trà, cùng vỗ tay hát với nhau một bài ca về hoà bình, hữu nghị và lòng nhân ái tha thiết, thấm đượm tình người trong cõi bình an.

Người bạn dẫn đường khẽ bảo tôi: "Cuối năm 1966 đại cách mạng văn hoá, người ta thấy nhà văn Lão Xá - một trong những nhà văn hoá lớn nhất của Trung Quốc, mình đầy thương tích, nằm chết ở đây".