LĐ số 77 Ngày 30.03.2002 Cập nhật: 09:12:42 - 30.03.2002


Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư
Mẹ, dân ca và những đứa trẻ trong ngôi nhà cũ

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư là tác giả của những ca khúc nổi tiếng, như "Một khúc tâm t́nh của người Hà Tĩnh", "Dư âm", "Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa"... Năm 2000, ông vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh... Có lẽ tất cả những điều đó mọi người đều biết. Nhưng đối với riêng tôi, và lũ trẻ con trong khu tập thể của chúng tôi ngày xưa, ông c̣n là người bạn vong niên đă chia sẻ bao nhiêu kỷ niệm.

- Ông thường nhớ nhiều về mẹ trong các tác phẩm của ḿnh. Từ những bài đầu tiên như "Mẹ yêu con", rồi người mẹ Hà Bắc trong "Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa": "Đời mẹ nghèo, tấm áo rách, áo rách nên thương..." chắc hẳn trong những người mẹ đó có h́nh bóng mẹ ông?

- Mẹ tôi ngày xưa đẹp lắm. Cha tôi vốn ḍng dơi quyền quư nhưng sau này sa sút đi làm công nhân ở Nhà máy xe lửa Trường Thi (Vinh). Ông hát chèo giỏi, đánh đàn ngọt có tiếng một vùng. Năm nào, cứ vào dịp mùa xuân, lại có người tận ngoài Bắc mời ông ra hát ả đào, rong chơi hàng tháng... Mẹ tôi ở nhà tần tảo nuôi con, chờ chồng. Lúc nhỏ tôi cũng thường được người ta mời đi hát, hát cả ở nhà hàng Moon Gate nổi tiếng ở Vinh. Người ta bảo giọng teno của tôi trong như giọng Tino Rossi. Đi hát cả dân ca nữa. Tôi vẫn nhớ khi hát đến câu "duyên đă lỡ th́ thôi (ai ơi) chớ nên đèo ḅng...", ở dưới vỗ tay rần rần, th́ bên cánh gà, mẹ tôi nước mắt rưng rưng. Trước khi lấy cha tôi mẹ đă có một đời t́nh. Năm 1989, tôi  viết bài hát "Con sông yêu thương" để nhớ mẹ tôi (bà mất năm 1972), có nhắc lại chuyện này: "Chuyện ngày xưa mẹ kể/trong đêm nào mênh mông/ngày mẹ đi lấy chồng/mối t́nh đầu dang dở/sau con lớn con hát/duyên đă lỡ th́ thôi/câu hát ở miệng đời/nghe sao mà thương mẹ...".

- Một trong những bản t́nh ca thành công nhất của ông là "Dư âm". "Dư âm" ngọt ngào đến mức nhiều người nghĩ rằng đó là ca khúc tiền chiến chứ không biết nó ra đời trong kháng chiến chống Pháp. Đến nay ca khúc này vẫn chưa "già", vẫn được các bạn trẻ hát rất nhiều. Có đúng "Dư âm" bắt nguồn từ h́nh ảnh một người con gái có thực không, thưa ông?

- Lúc đó là năm 1950, tôi đang là Trưởng đoàn Văn công Sư đoàn 304 đóng ở Thanh Hoá. Một lần đi công tác vào Quỳnh Lưu (Nghệ An) có ghé vào một gia đ́nh. C̣n nhớ nhà đó có hai chị em, cô chị 22, cô em 16. Mới đầu là định tán cô chị. Đang ngồi nói chuyện với cô chị th́ cô em ra, đứng sau ghế,  giương đôi mắt tṛn xoe nh́n tôi. Tôi cũng sững sờ nh́n lại. Cô chị nhận thấy thế, quay lại, mắng và đuổi cô em xuống bếp. Đêm đó, khoảng 11 giờ đêm tôi đến ngóng bên hàng rào. Cô em đang gội đầu ngoài sân. Rồi hong tóc, tóc đổ dài như suối dưới ánh trăng. Rồi lấy đàn guitare ra dạo và hát. Tôi ngồi nghe cách đó khoảng 30m.  Không nhớ bài hát ǵ, chỉ biết là êm ả lắm. Suốt đêm tôi không sao ngủ được, và chong đèn viết "Dư âm": "Đêm qua mơ dáng em đang ôm đàn d́u muôn tiếng tơ, không gian trầm lắng như âu yếm ru ai trong giấc mơ...". Bài hát được nhiều người thích. Nhưng tôi cũng khổ v́ bài hát này lắm. Đơn vị lôi tôi ra kiểm thảo. Tại sao anh lại sáng tác một bản nhạc uỷ mị thế này? Cả nước đang chiến đấu mà lại cứ anh anh em em sướt mướt... Gần 40 năm sau, năm 1988, tôi vẫn c̣n tiếp tục khổ v́ "Dư âm". Lúc đó tôi yêu một người con gái khác, viết bài "Một ánh sao trời" tặng cô ta, trong đó có nói đại để mắt em như ánh sao trời, như người con gái đi qua để lại cho anh dư âm. Không biết cô ta có biết chuyện cũ không mà chạnh ḷng, đùng đùng đem bài hát đó trả lại  tôi...

- Năm 1988 - nghĩa là lúc đó ông 64 tuổi rồi (ông sinh năm Giáp Tư 1924), vậy mà vẫn c̣n yêu? Có đa t́nh quá không?


Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư.
- Tất nhiên rồi. Thời trẻ tôi  đẹp trai, lại nhiều tài lẻ, đàn hay hát giỏi... Yêu nhiều cũng là chuyện b́nh thường. Nhưng yêu nhiều không có nghĩa là người xấu. Chẳng qua là người biết rung động. Yêu nhiều nhưng yêu đúng đắn th́ không bao giờ xấu. Chỉ sợ nhất là người không biết yêu... Riêng tôi, chừng nào c̣n sống, c̣n thở là tôi c̣n yêu. Xin mời nhà báo nghe, đây là một bản t́nh ca tôi mới phổ thơ Hoàng Huế: "... Em hát vào lau khô/lau khô xanh thành ruộng/em hát vào suối cạn/suối cạn chảy thành sông...nhưng em lấy chồng rồi/chỉ hát chồng nghe thôi/trời sao buồn thế trời..." .

Phải công nhận rằng những nhạc sĩ trước kia viết nhạc thường tiếp thu nhiều từ vốn dân ca. Như Hoàng Vân với "Quảng B́nh quê ta ơi", Nguyễn Tài Tuệ với "Xa khơi", Bùi Đức Hạnh với "T́nh ca Tây Bắc", Ánh Dương với "Chào em cô gái Lam Hồng"... Tôi nghĩ rằng  tính dân tộc chính là một trong nhiều nguyên nhân giúp ca khúc thời trước có được tuổi thọ bền lâu. Ông cũng là một nhạc sĩ kế thừa các giai điệu dân ca rất nhuần nhuyễn. Nghe câu hát "chứ đi mô rồi cũng nhớ về Hà Tĩnh..." của ông, thấy thật tha thiết như những câu ḥ xứ Nghệ...

- Tôi nghĩ phàm là con người th́ phải nói bằng tiếng nói của xứ sở ḿnh. Khi viết về vùng đất nào phải dùng ngôn ngữ của vùng đất đó. Phương pháp sáng tác của chúng tôi ngày trước là phải đi thực tế. Mà khi đi thực tế việc đầu tiên là học dân ca. Sau đó sống cùng với dân, nghe dân nói chuyện (nghe cán bộ chỉ là để tham khảo). Về dân ca Nghệ th́ là quê tôi rồi, ngấm vào máu rồi, không nói nữa. Nhưng viết "Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa" tôi phải về Kinh Bắc, cùng tham gia những đêm quan họ, cố gắng cảm được cái hồn của con người và đồng đất ở đó. Viết "Em đi làm tín dụng", tôi học theo dân ca Tày. Sau giải phóng, chuyển vào sống ở TPHCM, tôi đă nói với nhà tôi: "Có lẽ ta phải sống khổ khoảng dăm năm nữa để anh học làm người Nam Bộ, rồi mới tính chuyện sáng tác tiếp được...". Sau đó đúng là mấy năm tôi không viết, đi theo vợ chồng Lư Nhất Vũ - Lê Giang sưu tầm dân ca. Để sau này có được "Dáng đứng Bến Tre"...

Nói như nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư th́ quả thực các nhạc sĩ ngày xưa cẩn trọng với nghề nghiệp. Ngay cả sau khi viết xong bài hát, họ cũng rất cân nhắc trước khi giao bài hát đó cho ca sĩ nào,  chất giọng, phong cách biểu diễn có phù hợp không... Về phía các ca sĩ cũng vậy. Tôi vẫn nhớ ngày xưa ca sĩ Thu Hiền (lúc đó chưa là Nghệ sĩ Nhân dân) đă mất hàng tháng trời đến nhà nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư  để tập hát "Một khúc tâm t́nh của người Hà Tĩnh". Chỉ nguyên chỗ luyến trong câu "đậu cành dâu chín, chín mọng sườn đồi..." mà có khi tập cả buổi, bị nhạc sĩ mắng cho khóc đến đỏ cả mắt. Kỳ công như vậy nên sau chị mới thành công đến thế với "Một khúc tâm t́nh...". Hồi đó hầu như sáng chủ nhật nào, chương tŕnh "Ca nhạc theo yêu cầu thính giả" trên Đài Tiếng nói VN cũng phát bài hát này. Đi đâu, người hâm mộ cũng gọi Thu Hiền là ca sĩ "Đi mô" (là hai từ đầu tiên trong câu đầu tiên của bài hát). Nói chung, đó là một thời mà tất cả những người sáng tạo nghệ thuật đều lao động hết ḿnh, tôn trọng hết mực đối tượng phục vụ của ḿnh. Dù thời đó họ chưa biết gọi đối tượng đó là "Thượng đế...".

- Thưa ông, thế c̣n ca khúc thời nay?

- (Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư lắc đầu) Xin lỗi, không phải tất cả nhưng ngày nay nhiều bài hát  nghe Tây chẳng ra Tây, Tàu chẳng ra Tàu, nghe lai căng, hổ lốn như  nhạc Hồng Kông, Thái Lan. Về lời th́ cũng ẩu thôi rồi! "T́nh yêu như cái càrem..." th́ c̣n ra thể thống ǵ nữa. Nói xin lỗi, chứ cái càrem th́ chỉ mút sao cho nhanh, cho hết chứ c̣n yêu cái nỗi ǵ... Mà một lời hát, một giai điệu không hay, chứ chưa nói ǵ đến độc hại, là có tác hại ghê gớm đến lớp trẻ!

Tôi có may mắn được làm hàng xóm với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tư gần hai mươi năm. Căn hộ của gia đ́nh tôi liền sát vách với căn hộ của ông ở khu tập thể 96 phố Huế HN, ngay trước cửa chợ Hôm. Bác Tư (hồi đó chúng tôi thường gọi như thế) là một người bạn lớn của lũ trẻ con chúng tôi.

Lần gần đây nhất vào TPHCM tôi có đến thăm ông. Ông sống một ḿnh trong một căn nhà nhỏ ở chợ Tân Định. Nhà rộng chừng hơn ba chục mét vuông, trên tường có treo đôi câu thơ của Bùi Giáng: "Ta đi c̣n gửi đôi ḍng/lá rơi có dội ở trong sương mù". Cách đây hai năm nhạc sĩ bị một cơn tai biến mạch máu năo, bây giờ dáng đi và miệng nói vẫn hơi lệch lệch. Nhưng kiểu nói chuyện của ông th́ vẫn vui như ngày xưa. Ông hỏi tôi cái máy nước công cộng ở góc phố  có c̣n không? Cửa hàng bà Hồng vẫn bán mằn thắn? Ông A, bà B c̣n hay mất? Ông cũng hỏi  nhiều về lũ trẻ con - những đứa bạn vong niên của bác ngày xưa. Bác Tư là người hay tiên đoán. Ngày xưa bác bảo tôi lớn lên thể nào cũng làm văn nghệ. Ông cũng tiên đoán L - một thằng mà bác đặc biệt quư - sẽ đi theo con đường âm nhạc của bác. Quả thực lớn lên L. có một thời gian chơi đàn bass và organ cho một đoàn văn công quân khu. Nhưng rồi không hiểu trục trặc làm sao mà cứ lụn dần, lụn dần, bây giờ bán nước chè chén ở gần nhà... Sợ ông buồn nên tôi cũng không dám kể kỹ. Thời gian trôi thật nhanh, thấm thoắt mà chúng tôi đều đă lớn. L bán hàng nước. C̣n tôi không làm văn nghệ mà chỉ là một anh phóng viên quèn. Có nghĩa là không phải tiên đoán nào cũng đúng. Biết làm sao. Không phải ai cũng thực hiện được tất cả những giấc mơ của ḿnh. Ngay cả "bác Tư" - người hàng xóm của chúng tôi - cũng vậy, một người vui như thế, luôn đầy ắp niềm yêu như thế, vậy mà nay cũng già yếu, sống một ḿnh và nhớ về những kỷ niệm xưa...
 ©2003 Lao Dong All Rights Reserved - Contact us: webmaster@laodong.com.vn