Cập nhật: 10:51:00 - 13.01.2002


Võ An Ninh:
Nhà nhiếp ảnh thế kỷ 20 của Việt Nam

(Tuổi trẻ chủ nhật)  Sinh năm 1907 (Đinh Mùi), nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Ninh sống gần trọn thế kỷ 20 và đang sống những ngày đầu thế kỷ 21. Nhận giải thưởng lớn đầu tiên năm 1935 ( giải ngoại hạng của Hội Mỹ thuật kỹ nghệ Việt Nam cho tác phẩm Buổi sớm trên đê sông Hồng), gắn bó với nhiếp ảnh cả cuộc đời, ở các cột mốc 70, 80, 90 tuổi, Võ An Ninh được Nhà nước và nhân dân trao cho những phần thưởng cao quý: Huân chương Lao dộng hạng nhì (1984), Sách ảnh Võ An Ninh do TTXVN in tặng(1991), Huân chương Độc lập hạng ba, Giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt 1 - 1996).

Với Võ An Ninh, cuộc sống là đi và ngắm đất trời tổ quốc, càng ngắm càng đẹp, ngắm mãi không chán, ngắm với đôi mắt mãi trẻ thơ và trái tim nhạy cảm. Cảm xúc ấy được thu vào ống kính và thành ảnh Võ An Ninh. tuổi 90 mà ngày nào còn khoẻ cụ vẫn đến các cuộc triển lãm ảnh của các nghệ sĩ trẻ, đi đền Hùng để chụp bổ sung cho bộ ảnh còn chưa thấy đủ, còn mê mải với Đà Lạt thông reo và hoa muôn sắc, còn đi tận Sóc Trăng dự hội đua ghe ngo, và trở lại Sa Pa không biết là lần thứ bao nhiêu. Vậy mà giờ đây cụ Võ đã phải ngồi nhà vì tuổi già chẳng từ ai.

Võ An Ninh tiếp xúc với ảnh lần đầu từ khi còn là cậu bé mười tuổi được theo chú Khải nhà bên cạnh đi chụp ảnh tháp Rùa hay Văn Miếu, được vác chân máy hay được ghé mắt vào kính ngắm máy ảnh trùm vải đen. Cậu bé Ninh như đã bị nhiếp ảnh mê hoặc (sau này cụ Võ đã coi cụ Khải là thầy dạy ảnh đầu tiên của mình - cụ Khải chính là thân sinh của nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim) . Võ An Ninh đã mua được chiếc máy ảnh cũ rồi cùng bạn học trường Bưởi chung tiền mỗi lần 5 xu chơi ảnh, trong những người bạn ấy có cả Tô Ngọc Vân. Những năm học phổ thông Ninh luôn ăn điểm nhất về vẽ, Ninh và Vân cùng nhau đi học vẽ Tạ Đình Minh, người minh hoạ sách Tam quốc xuất bản lần đầu bằng tiếng Việt. Vì thế, khi Vân thi vào Mỹ thuật Đông Dương, Ninh cũng có ý theo bạn nhưng Vân bảo Ninh: "Nhà cậu cũng chẳng khá giả gì, theo học mỹ thuật lâu lắm, cậu lại giỏi về ảnh. Thôi thì theo luôn nhiếp ảnh cho có tương lai".

Sau thời gian bãi khoá và đám tang Phan Chu Trinh, Võ An Ninh vào học rồi làm ở ngành Lâm Nghiệp. Đi làm rồi nhưng thú chơi ảnh của Võ An Ninh không mất mà càng có điều kiện phát triển bởi "Sếp" cũng rất mê ảnh và tạo cơ hội cho Ninh được đi và chụp. Năm 1930 nhờ sự bảo trợ của nhà hàng Godart, anh thanh tra kiểm lâm Ninh được mua trả dần chiếc máy ảnh Đức tuyệt vời lúc bấy giờ hiệu Zeiss Ikon sản xuất năm 1928 giá 32,5 đồng, một số tiền rất lớn khi ấy. Chiếc máy ảnh này là "người tình chung thuỷ" theo Võ An Ninh đến tận ngày nay.

Năm 1933 Võ An Ninh đã có mặt ở Sa Pa và có ảnh, năm 1956, 1960 cụ lại lên, nhưng đến 1961 mới có tấm ảnh ưng ý. Chính bức ảnh Đôi nét thuỷ mặc Sa Pa này đã đem đến cho cụ bằng khen triển lãm ảnh quốc tế BIFOTA (Berlin) 1965. Cũng giống trường hợp trên, năm 1943 cụ đã có ảnh Thiếu nữ Êđê, năm 1981 cụ lại chụp Thiếu nữ Êđê, cụ bảo chỉ cần nhìn ảnh là thấy được sự đổi đời của các dân tộc Tây Nguyên. nh Võ An Ninh có chất thơ, có tính sử thi là như vậy. Cụ rất tự hào về năng khiếu bẩm sinh của mình, nhất là về hội hoạ. Cũng là người chơi ảnh, lại có dịp trao đổi với cụ về những tấm ảnh cụ thể, tôi càng nhìn thấy cái tài của đôi mắt Võ An Ninh. Cụ nói: "Các anh em trẻ bây giờ có giỏi thật nhưng chụp thật thà quá, tham quá, nhiều bức ảnh ấy cắt cúp đi chỉ lấy một nửa thôi, thậm chí một phần ba thôi thì bức ảnh sẽ đẹp hơn, có hồn hơn"

Duyên gái quê.
Từ mấy năm nay Võ An Ninh có thời gian ở nhà và ngồi soạn phim, ảnh để chuẩn bị cho ra đời cuốn sách ảnh thứ hai bởi vì còn nhiều ảnh quý lắm, nếu không in ra thì sẽ thất lạc hoặc hư hỏng. Hai mảng ảnh lớn là Phóng sự ảnh về hoạt động của Hồ Chủ Tịch 1945 - 1946, Phóng sự ảnh về thanh niên và nhân dân Sài Gòn đấu tranh chống Mỹ (1950). Những tác phẩm được giải thưởng Hồ Chí Minh, cùng bộ ảnh tư liệu duy nhất về nạn đói năm 1945 vẫn chưa có trong cuốn sách đầu. Thấy cụ làm công việc ấy quá khó khăn, tôi đã nói sao cụ không nhờ con cháu làm giúp, cụ bảo: "Không ai biết và làm thay được, chỉ có tôi làm được thôi". Cụ thường đi làm từng tấm ảnh từ phim cũ hay ảnh chụp lại và yêu cầu rất cao về sáng tối cắt cúp, có bức làm đi làm lại mà vẫn chưa ưng ý. Rất may là có những người làm buồng tối quý và chiều cụ. Giờ đây có lẽ cụ không còn sức khoẻ và thời gian để thực hiện công việc ấy nữa, nếu đúng vậy thì đó sẽ là một tổn thất lớn.

Võ An Ninh gần như đã đi khắp Đông Dương cũ, nếu biết từ 1937 trong một tai nạn giao thông cụ đã bị mất một bàn chân và di chuyển chủ yếu bằng xe đạp thì ta càng khâm phục nghị lực và tình yêu thiên nhiên của cụ. Theo đuổi thú chơi ảnh (cho đến bây giờ cụ vẫn chưa bao giờ làm ảnh dịch vụ) chính cụ và gia đình đã phải chịu nhiều gian nan. Nhiều phim chụp các thiếu nữ khi phơi gió bị cụ bà lấy kim chọc mắt, rồi tiền bạc để mua gạo thành tiền mua phim, lo nghĩ buồn phiền cụ bà đã mất khi mới 32 tuổi (1952). Người vợ thứ hai biết chẳng thể cản được thú chơi ảnh nên chịu lo toan thay chồng để ông yên lòng mà theo đuổi nghiệp ảnh. Võ An Ninh thường chẳng chối từ một nhà báo nào về những câu hỏi xung quanh các bức ảnh. Vì thế ta được biết cụ đã chụp cả ba vua cuối cùng của Việt Nam ( Khải Định, Thành Thái, Bảo Đại) cũng như thiếu nữ đứng trên hòn Trống Mái biển Sẩm Sơn năm 1940 trong ảnh chính là Cô Tân - mẹ của ca sĩ Khánh Ly nổi tiếng, và thiếu phụ ngồi trên bao lơn biệt thự bên cành liễu rủ ở Hà Nội năm 1944 chính là thứ phi Mộng Điệp của vua Bảo Đại sau này. Để có được những ảnh đẹp về Sa Pa, cụVõ không thể quên chính quyền và nhân dân Sa Pa, anh Thái cán bộ đã dắt ngựa để cụ vào tận Lao Chải chọn góc chụp (1961), ăn ở với dân cả tuần đợi sương mù, đợi mây để tạo ra một bài thơ Sa Pa tuyệt vời mà đến nay dù đã có hàng vạn ảnh Sa Pa được công bố, song Sa Pa của Võ An Ninh vẫn đặc sắc một vẻ riêng. Chẳng quên ơn nghĩa ấy, tháng 12 năm 1994 Võ An Ninh lại leo tàu hoả đi Sa Pa để gặp người cũ mà cảm ơn và tặng sách ảnh của mình.

Cả một đời hiến trọn cho nhiếp ảnh, toàn bộ ảnh của Võ An Ninh đã công bố hay sắp công bố là một trang sử sống động của Việt Nam gần suốt thế kỷ 20. Đó là cái giá quý nhất Võ An Ninh dành cho chúng ta.

Đầu tháng 1.2002, cụ Võ phải vào bệnh viện Chợ Rẫy cấp cứu, bác sĩ phải nong động mạch vì huyết áp, nhưng cùng lúc ấy phổi của cụ vốn đã vị tổn thương nặng trước đây giờ lại bị viêm nặng. Chiều 7.1 tôi vào thăm cụ, đúng lúc điều dưỡng xoay cụ nằm ngửa để đo huyết áp, cụ kêu đau và còn tỉnh lắm. Trên người cụ chằng chịt các dây tiếp đạm cũng như các dây đo các chỉ số y học khác. Chẳng dám làm kinh động cụ, tôi ngồi lặng lẽ ngắm cụ và hy vọng đấy không phải là lần chót nhìn thấy con người sống gần trọn thế kỷ 20 ấy.  Đức Ngọc
 2003 Lao Dong All Rights Reserved - Contact us: webmaster@laodong.com.vn