|
Mưu sinh nơi thượng nguồn sông Mă
Nguyễn Anh Tuấn
10 năm về trước, hàng chục hộ dân tứ xứ do bị vỡ nợ trong làm ăn đă dạt về Co Lương, vùng đất giáp ranh giữa Thanh Hoá - Hoà B́nh mưu sinh. Sự xuất hiện của những cư dân tạm trú đă nhanh chóng biến vùng đất heo hút và thưa thớt người qua lại này thành "trung tâm" của những vấn đề phức tạp.
Những người buôn bán ma tuư - lâm sản trái phép, nghiện ngập, cờ bạc... đều hội tụ về đây. Họ sống bằng nhiều nghề khác nhau, nhưng cơ bản vẫn là vận chuyển hàng hoá, hành khách ngược xuôi trên cung đường thuỷ dài hơn 60km đầy hiểm hoạ nơi thượng nguồn sông Mă. Nhiều người đă phải bỏ mạng trên ḍng sông dữ tợn này.
Thoát chết ở thác Nam
) |
"Cửu vạn" đang bốc hàng thuê lên
bờ tại bến đ̣ Co Lương. | Tôi có mặt tại Co Lương - nơi giáp ranh giữa xă Vạn Mai, huyện Mai Châu, Hoà B́nh và xă Phú Thanh, huyện Quan Hoá, Thanh Hoá - đúng phiên chợ duy nhất trong tuần diễn ra vào ngày thứ 7. Đồng bào từ Mộc Châu - Sơn La, Mường Lát - Quan Hoá thuộc Thanh Hoá và Mai Châu - Hoà B́nh đều đổ về đây để thông thương hàng hoá. Những chuyến đ̣ dọc chạy bằng máy đẩy - "co le", chở đầy ắp hàng và người dồn dập tấp vào bờ. Bến thuyền Co Lương nhộn nhịp chẳng kém ǵ nơi phố thị. Người dân mang những thứ "của nhà làm ra" xuống chợ bán và "cơng" về bản xăng dầu, bột giặt, muối iốt, ḿ tôm...
Trời ngả bóng sang chiều, hàng trăm chiếc thuyền lại ́ ạch rời bến ngược ḍng sông Mă. Tôi nhảy lên con đ̣ rộng chừng 1,5m, dài khoảng 12m của bà chủ Hà Thị Huỳnh ở bản Pó, xă Trung Sơn, Quan Hoá. Tất cả có 12 người cộng thêm khoảng 1 tấn hàng bắt đầu khởi hành. Trời tháng 5 nắng cháy da, cháy thịt cộng với gió Lào, tiếng máy nổ râm ran làm cho cuộc mưu sinh trên ḍng sông trở nên quá ngột ngạt. Anh thợ lái người đen như than điều khiển thuyền rời bến ngược về phía thượng lưu.
Tiếng máy nổ đ́ đạch, đ́ đạch đủ thấy nó đang phải chở nặng đến mức nào, tính mạng của 12 con người lúc này đành phó mặc số phận cho "bác tài". Sông Mă mùa lũ về, nước ngầu đỏ. Nước vấp phải đá ngầm cứ cuộn cao lên đến năm - bảy mét rồi lại đổ ầm xuống phía dưới. Không biết chuyện ǵ sẽ xảy ra nếu con thuyền bị hút vào. Anh lái đ̣ mở hết "công suất" ṿm họng ghé vào tai tôi nói: "Dân lái thuyền trên cung đường 60km đường sông chỉ "khiếp" nhất có bốn con thác lớn, đó là thác Plô, thác Kép, thác Nam và thác Dồn. Những ông tài non tay mới chập chững vào nghề th́ không được phép cầm lái vượt qua". Đang say sưa tṛ chuyện th́ bà chủ hô to bằng một tràng tiếng Thái.
Nét mặt anh tài trở nên căng thẳng từ từ dựa thuyền sát bờ, kiểm tra và cho thêm nhiên liệu vào máy. Th́ ra sắp đến thác Nam. "Bác tài" bắt đầu nổ máy, ḍng sông ở đoạn này hẹp và dốc như ruộng bậc thang. Hai bên bờ là những vách đá dựng đứng. Con thuyền chậm chạp nhích từng centimét vượt cửa ải đầy hiểm hoạ. Lên đến đầu thác th́ trời ơi máy chết. Tất cả mọi người bắt đầu nháo nhác, một cảm giác hoang mang đến tột độ hiện hữu trên từng khuôn mặt cháy sạm v́ nắng.
Nh́n về phía sau, nước vẫn cuồn cuộn đổ. ở giữa ḍng th́ ngổn ngang những băi đá núi nhấp nhô. Con đ̣ dọc chỉ trong nháy mắt đă bị ḍng nước đẩy quay ngang và tiến rất nhanh về phía "địa ngục". Bà chủ thuyền nhảy sầm xuống sông, rồi tiếp tục tất cả những người đàn ông, đàn bà khác cùng nhảy xuống. Họ giành giật tính mạng, con thuyền chứa đầy hàng hoá trong ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Rất may, con thuyền đă được kéo tựa vào một băi đá cạn. 12 sinh mạng thoát chết trong gang tấc.
Khi đến Co Lương, dân chài cho biết nhà ông Hưng vừa bị đắm thuyền hàng ở thác Kép cách đây đúng một tuần lễ. Tôi ghé qua, ông Hưng đang đóng một con thuyền mới để tiếp tục hành nghề vận tải. Theo lời ông th́ hôm đó con trai ông tên Kỳ cầm lái chở hàng và người lên xă Mường Lí, huyện Mường Lát. Khi quay về, qua thác Kép mới xảy ra vụ tai nạn. Máy đẩy bị mất, tiền nong trôi sông, thuyền bị vỡ tan thành nhiều mảnh. Tổng thiệt hại lên đến hơn 10 triệu đồng. Vợ ông Hưng thanh minh: "Thằng Kỳ nhà tôi khi trở về chỉ c̣n mặc đúng chiếc quần cộc, người ướt như chuột lột. Máu vẫn đang ứa ra ở chỗ các vết trầy xước trên cơ thể do va quệt vào đá ngầm. Tôi hỏi thuyền mô rồi con? Nó nói đắm ở thác Kép rồi. Tôi hoảng hốt hỏi có ai bị làm sao không. Nó nói khi xuống không có khách, không có hàng hoá ǵ. Tôi mừng quá, thôi th́ của đi thay người biết làm sao được".
Vào đầu tháng 1.2006, một con thuyền khác của gia đ́nh bà Hà Thị Ngoăn ở bản Bó, Trung Sơn, Quan Hoá cũng bị đắm tại thác Kép. Hôm đó nhà bà Ngoăn làm đám cưới cho người con gái. Khi đưa dâu xong quay về, trên thuyền chở 20 người. Đến thác Kép, mọi người đều lên bờ, chỉ riêng anh lái ở lại. Con thuyền xuống thác rồi mất hút trong làn nước trắng xoá...
Ông Hà Văn Huệ - ở bản Thành Tân, xă Thành Sơn - c̣n nhớ như in vụ đắm đ̣ tại thác Nam làm 7 người thiệt mạng mới đây, Thoát chết ở thác Nam
Tôi có mặt tại Co Lương - nơi giáp ranh giữa xă Vạn Mai, huyện Mai Châu, Hoà B́nh và xă Phú Thanh, huyện Quan Hoá, Thanh Hoá - đúng phiên chợ duy nhất trong tuần diễn ra vào ngày thứ 7. Đồng bào từ Mộc Châu - Sơn La, Mường Lát - Quan Hoá thuộc Thanh Hoá và Mai Châu - Hoà B́nh đều đổ về đây để thông thương hàng hoá. Những chuyến đ̣ dọc chạy bằng máy đẩy - "co le", chở đầy ắp hàng và người dồn dập tấp vào bờ. Bến thuyền Co Lương nhộn nhịp chẳng kém ǵ nơi phố thị. Người dân mang những thứ "của nhà làm ra" xuống chợ bán và "cơng" về bản xăng dầu, bột giặt, muối iốt, ḿ tôm...
Trời ngả bóng sang chiều, hàng trăm chiếc thuyền lại ́ ạch rời bến ngược ḍng sông Mă. Tôi nhảy lên con đ̣ rộng chừng 1,5m, dài khoảng 12m của bà chủ Hà Thị Huỳnh ở bản Pó, xă Trung Sơn, Quan Hoá. Tất cả có 12 người cộng thêm khoảng 1 tấn hàng bắt đầu khởi hành. Trời tháng 5 nắng cháy da, cháy thịt cộng với gió Lào, tiếng máy nổ râm ran làm cho cuộc mưu sinh trên ḍng sông trở nên quá ngột ngạt. Anh thợ lái người đen như than điều khiển thuyền rời bến ngược về phía thượng lưu.
T
) |
Tác giả có mặt trên chuyến đ̣ đang
chuẩn bị vượt qua thác Dồn. | iếng máy nổ đ́ đạch, đ́ đạch đủ thấy nó đang phải chở nặng đến mức nào, tính mạng của 12 con người lúc này đành phó mặc số phận cho "bác tài". Sông Mă mùa lũ về, nước ngầu đỏ. Nước vấp phải đá ngầm cứ cuộn cao lên đến năm - bảy mét rồi lại đổ ầm xuống phía dưới. Không biết chuyện ǵ sẽ xảy ra nếu con thuyền bị hút vào. Anh lái đ̣ mở hết "công suất" ṿm họng ghé vào tai tôi nói: "Dân lái thuyền trên cung đường 60km đường sông chỉ "khiếp" nhất có bốn con thác lớn, đó là thác Plô, thác Kép, thác Nam và thác Dồn. Những ông tài non tay mới chập chững vào nghề th́ không được phép cầm lái vượt qua".
Đang say sưa tṛ chuyện th́ bà chủ hô to bằng một tràng tiếng Thái. Nét mặt anh tài trở nên căng thẳng từ từ dựa thuyền sát bờ, kiểm tra và cho thêm nhiên liệu vào máy. Th́ ra sắp đến thác Nam. "Bác tài" bắt đầu nổ máy, ḍng sông ở đoạn này hẹp và dốc như ruộng bậc thang. Hai bên bờ là những vách đá dựng đứng. Con thuyền chậm chạp nhích từng centimét vượt cửa ải đầy hiểm hoạ. Lên đến đầu thác th́ trời ơi máy chết. Tất cả mọi người bắt đầu nháo nhác, một cảm giác hoang mang đến tột độ hiện hữu trên từng khuôn mặt cháy sạm v́ nắng.
Nh́n về phía sau, nước vẫn cuồn cuộn đổ. ở giữa ḍng th́ ngổn ngang những băi đá núi nhấp nhô. Con đ̣ dọc chỉ trong nháy mắt đă bị ḍng nước đẩy quay ngang và tiến rất nhanh về phía "địa ngục". Bà chủ thuyền nhảy sầm xuống sông, rồi tiếp tục tất cả những người đàn ông, đàn bà khác cùng nhảy xuống. Họ giành giật tính mạng, con thuyền chứa đầy hàng hoá trong ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Rất may, con thuyền đă được kéo tựa vào một băi đá cạn. 12 sinh mạng thoát chết trong gang tấc.
Khi đến Co Lương, dân chài cho biết nhà ông Hưng vừa bị đắm thuyền hàng ở thác Kép cách đây đúng một tuần lễ. Tôi ghé qua, ông Hưng đang đóng một con thuyền mới để tiếp tục hành nghề vận tải. Theo lời ông th́ hôm đó con trai ông tên Kỳ cầm lái chở hàng và người lên xă Mường Lí, huyện Mường Lát. Khi quay về, qua thác Kép mới xảy ra vụ tai nạn. Máy đẩy bị mất, tiền nong trôi sông, thuyền bị vỡ tan thành nhiều mảnh. Tổng thiệt hại lên đến hơn 10 triệu đồng. V
ợ ông Hưng thanh minh: "Thằng Kỳ nhà tôi khi trở về chỉ c̣n mặc đúng chiếc quần cộc, người ướt như chuột lột. Máu vẫn đang ứa ra ở chỗ các vết trầy xước trên cơ thể do va quệt vào đá ngầm. Tôi hỏi thuyền mô rồi con? Nó nói đắm ở thác Kép rồi. Tôi hoảng hốt hỏi có ai bị làm sao không. Nó nói khi xuống không có khách, không có hàng hoá ǵ. Tôi mừng quá, thôi th́ của đi thay người biết làm sao được". Vào đầu tháng 1.2006, một con thuyền khác của gia đ́nh bà Hà Thị Ngoăn ở bản Bó, Trung Sơn, Quan Hoá cũng bị đắm tại thác Kép. Hôm đó nhà bà Ngoăn làm đám cưới cho người con gái. Khi đưa dâu xong quay về, trên thuyền chở 20 người. Đến thác Kép, mọi người đều lên bờ, chỉ riêng anh lái ở lại. Con thuyền xuống thác rồi mất hút trong làn nước trắng xoá...
Ông Hà Văn Huệ - ở bản Thành Tân, xă Thành Sơn - c̣n nhớ như in vụ đắm đ̣ tại thác Nam làm 7 người thiệt mạng mới đây, trong đó có một thầy giáo. Lái đ̣ Phạm Bá Tuyến - người xă Trung Sơn, Quan Hoá - đă đi lệch hướng nên thuyền bị nước đẩy quay ngang rồi lật úp. 7 nhân mạng trong tích tắc đă bị vùi sâu xuống ḍng sông. Chỉ riêng Tuyến không hề hấn ǵ. Ông Huệ kể: "Hôm đó tôi trực tiếp chứng kiến, v́ thác Nam rất gần nhà. Ngoài anh lái, tôi c̣n nh́n thấy một người đàn ông trung tuổi sống sót bơi được vào bờ. Song do thấy vợ đang c̣n chới với ở giữa ḍng nên ông này nhào quay ra cứu vợ. Ông ta đă túm được tay vợ ḿnh. Nhưng rồi bất ngờ một đợt sóng dữ ập đến. Cả hai người mất hút không thấy quay về. C̣n con thác Nam tuy đă "già nua", nhưng chẳng giảm bớt sự hung hăn chút nào".
Nếu như trước đây những người làm nghề lái đ̣ dọc chỉ "khiếp" 4 con thác trên th́ nay đă khác. Thêm một hiểm hoạ mới nguy hại hơn. Đó là những chiếc tàu đào vàng đang phá vỡ luồng lạch, làm thay đổi ḍng chảy, sạt lở đôi bờ sông Mă. Tôi tiếp tục hành tŕnh trên con đ̣ dọc đến tận nơi có tàu "vàng tặc" đang hoạt động. Cách "điểm nóng" 1km đă thấy ngổn ngang những "núi" đá cuội dài 70 - 100m, cao khoảng 4 - 5m nhô lên khỏi mặt nước "mọc" nối đuôi nhau giữa ḍng sông chảy xiết. Theo người dân ở đây cho biết, do mấy ngày trước đó có mưa, nước sông dâng cao nên đă che khuất đi một phần của các quả núi nhân tạo này.
Lái đ̣ phàn nàn rằng, các tàu đào vàng là của một ông chủ tận ngoài Hà Tây vào đây làm ăn từ cuối năm 2005. Họ cho máy đào đăi thâu đêm suốt sáng. Những tàu vàng trái phép không đào ở một nơi ổn định nên đă khiến cho ḍng chảy bị thay đổi liên tục. Đ̣ chạy tới nơi đúng lúc chính ngọ. Hai tàu vàng khai thác tại địa phận xă Trung Sơn, Quan Hoá vẫn đang nổ máy rền vang khắp một vùng núi rừng hoang vu để múc cát, sỏi dưới ḷng sông lên đăi. Tôi nhảy sang tàu làm vàng đồ sộ phía trên. Các "công nhân" đang miệt mài ngồi theo dơi máy. Anh "công nhân" tên Hữu tỏ vẻ nghi ngờ tôi là nhà báo nên rất kiệm lời. Theo Hữu cho biết th́ con tàu đào vàng này là của ông chủ Quỳ. Ông Quỳ năm bữa, nửa tháng mới vào kiểm tra một lần rồi lại đi. Anh em ở đây chỉ biết làm công ăn lương, việc quan hệ như thế nào để cho chính quyền các địa phương "lờ đi" chỉ có ông Quỳ mới là người nắm rơ hơn ai hết.
Cần một con đường sống
Tệ nạn cờ bạc, ma tuư ở đây đă "cướp đi" nhiều sinh mạng dính vào cái chết trắng. Những đứa trẻ lớn lên không được cắp sách đến trường...
Bữa cơm chiều trên lán bè của gia đ́nh Nguyễn Đức Cường dưới bến Co Lương có 10 thanh niên. Cường ghé vào tai tôi: "Trong đây có 7 thằng đang dùng "hàng trắng", mỗi ngày ba cữ đấy. Anh cất đồ đạc cẩn thận". Tôi "choáng" v́ lần đầu tiên cùng ngồi ăn cơm với 7 "con nghiện". ở nơi rừng thiêng nước độc này, màn đêm buông xuống rất nhanh cũng là lúc các "nô lệ" của "nàng tiên nâu" bắt đầu tỉnh giấc. Tôi cùng anh bạn hoa tiêu đi dạo một ṿng qua các điểm bán lẻ ma tuư.
Hoa tiêu tiết lộ: "Khách quen th́ đơn giản, khách lạ cần phải có người giới thiệu một vài lần. Anh có thích xem đánh xóc đĩa không! Toàn tên tuổi có "số" đều là dân buôn bán lâm sản, lương thực trên tuyến đường sông lắm tiền nhiều của hội tụ về đây. Bọn chúng thuê hẳn nhà riêng của dân, cho người gác để sát phạt lẫn nhau". Tôi bước theo hoa tiêu. Cách điểm bán lẻ ma tuư khoảng 100m là một chiếu bạc xóc đĩa. Đúng như lời hoa tiêu, tôi đếm có 8 con buôn bặm trợn đang hồi hộp chờ giây phút mở bát. Cuộc mặc cả liên tục được đưa ra. "Chẵn thừa "1 tê" (1 triệu đồng). Lẻ thiếu. C̣n bao nhiêu cái mua hết". Nhà cái tung bát lên. Nhanh như cắt, hoa tiêu đỡ chiếc bát khá điệu nghệ. Sấp 3. Cả làng ngồi nh́n nhà cái vơ đống tiền nhét vào hầu bao...
Cờ bạc chưa nhức nhối bằng ma tuư. Thứ hàng chết trắng này đă và đang "cướp đi" sinh mạng của những người cha, người chồng, người con trong một số gia đ́nh đang lênh đênh trên sông nước. Nhà bà Nguyễn Thị Xuân "dạt" về Co Lương cách đây 14 năm do bị vỡ nợ v́ nạn đề đóm. Tưởng rằng cuộc mưu sinh sẽ sớm thanh toán được các khoản nợ nần. Nào ngờ giờ đây gia cảnh mỗi ngày một thêm bi đát. Người dân xóm chài Co Lương vẫn chưa quên được đám tang một người con trai bà Xuân tên Tài mới chết cuối tháng 4.2006 do nghiện ma tuư và nhiễm HIV. Anh trai Tài tên Đỉnh cũng nghiện nặng rồi chích cho em vợ Tài dẫn đến sốc thuốc chết. Hiện Đỉnh đang cải tạo trong trại giam. Chồng bà Xuân cũng đang trong t́nh trạng "thoi thóp" chờ chết v́ ma tuư.
Những người "bản lĩnh"
Gia đ́nh phá sản khi Nguyễn Đức Cường mới 15 tuổi. Trước hoàn cảnh đó, anh quyết định bỏ học, trốn bố mẹ t́m lên Co Lương làm nghề bốc vác kiếm tiền gửi về cho cả nhà sinh nhai. Dành dụm một thời gian, Cường mua chiếc đ̣ đầu tiên. "Đó là ngày hạnh phúc nhất trong cuộc đời đối với em" - Cường nói. Phất lên từ đó, Cường về quê tận Cẩm Sơn, Cẩm Thuỷ bàn bạc. Thế là cả nhà kéo nhau lên Co Lương sinh sống. Mới 27 tuổi đời, Cường đă có tất cả. Tivi màn h́nh phẳng 24 inch với giàn âm thanh hiện đại. Anh lại mới sắm chiếc xe máy trị giá 20 triệu đồng. Nhưng c̣n có những tài sản khác giá trị hơn đó là hai con đ̣ chở hàng và một con đ̣ dành riêng để chở khách du lịch. Khi có hàng th́ đi chở hàng, có khách tây tham quan bản En, bản Chiềng thuộc xă Phú Thanh th́ chở khách. Mỗi ngày kiếm được từ 300 - 400 ngh́n đồng.
Co Lương vẫn đang là nơi dễ kiếm tiền bằng những nghề chân chính. Anh Phạm Văn Sinh sau khi bốc hàng lên bờ xong cho khách tâm sự với tôi. Nhà anh tận dưới Triệu Sơn, cách xa khoảng 160km. Anh lên đây làm cửu vạn từ khi chưa lấy vợ. Anh nói: "Giờ có vợ rồi càng phải làm nhiều hơn để nuôi các con ăn học. Mỗi ngày có thể kiếm được 100 ngh́n đồng, trừ ăn uống rồi c̣n để dư ra 80 ngh́n là chuyện thường. Nhưng phải tránh xa ma tuư và bài bạc nếu không th́ cũng chỉ com cóp cho cọp nó xơi mà thôi". Nguyễn Thanh Chương quê ở Vĩnh Lộc, học hết lớp 12, do gia đ́nh khó khăn nên đă lên đây bốc vác. Tôi không tin nổi với thân h́nh nặng có 47kg, nhưng Chương vẫn vác bao ximăng có trọng lượng 50kg leo vù vù lên dốc.
Chủ tịch UBND xă Phú Thanh - ông Hà Văn Phơi - thừa nhận, từ ngày có sự xuất hiện của xóm chài Co Lương đă gây không ít khó khăn trong công tác quản lư hộ tịch, hộ khẩu, an ninh, trật tự ở địa phương. V́ các hộ dân tứ xứ này về đây sinh sống đúng vào điểm tiếp giáp chưa phân định được ranh giới giữa Thanh Hoá và Hoà B́nh. Dân chủ yếu là người Cẩm Thuỷ, Thanh Hoá, nhưng lại đăng kư tạm trú bên xă Vạn Mai, Mai Châu, Hoà B́nh nên rất khó quản lư được họ.
Cung đường thuỷ dài hơn 60km nơi thượng nguồn sông Mă từng gây nên bao nhiêu sự cố thảm khốc sẽ c̣n tiếp tục tồn tại. Tôi mang những điều tận mắt nh́n thấy trên ḍng sông này trao đổi với ông Lương Văn Tưởng - Chủ tịch UBND huyện Quan Hoá. Ông Tưởng cho biết: Huyện Quan Hoá đă nhiều năm đề nghị với tỉnh giải quyết dứt điểm ranh giới giữa xă Phú Thanh và Vạn Mai, nhưng tỉnh mới hứa là sẽ phối hợp với Hoà B́nh giải quyết. V́ giáp ranh và có sự xen cư lẫn lộn cả dân Hoà B́nh và dân Thanh Hoá nên con đường vành đai dọc theo bờ tả sông Mă trở thành con đường "cha chung không ai khóc".
Riêng vấn đề các tàu đào vàng, ông Tưởng khẳng định huyện không có quyền cấp phép cho việc khai thác đá, cát, vàng sa khoáng... dưới ḷng sông Mă. Nhưng hiện vẫn có 5 tàu đang ngày đêm "đục khoét" ḷng sông. Ông Tưởng nói: "Tôi nghi là chính quyền cấp thôn - bản, xă "gật" cho họ vào đào đăi thậm thụt" (?).
|
Ḍng sông đoạn này hẹp và dốc như ruộng bậc thang. Hai bên bờ là những vách đá đựng đứng. Con thuyền chậm chạp nhích từng centimét vượt cử ải đầy hiểm họa. Lên đến đầu thác th́ trời ơi, máy chết. Một cảm giác hoang mang tột độ hiện hữu trên từng khuôn mặt cháy sạm... | |
